Με έγχρωμους χάρτες και πλούσιο φωτογραφικό υλικό.

Με ανέκδοτο χειρόγραφο ημερολόγιο του αξιωματικού των ημερών της καταστροφής, Συνταγματάρχη Κώστα Β. Καλογήρου.

Ο όρος Ακαδημαϊκή «Στρατιωτική Ιστορία – Ανάλυση Επι­χει­ρή­σεων» αναφέρεται σε έναν κλάδο της επιστημονικής στρατιωτικής ιστοριογραφίας και στρατηγικής μελέτης, ο οποίος επικεντρώνεται στην κατανόηση, την ανασύνθεση και την αξιολόγηση στρατιωτικών επιχειρήσεων του πα­ρελθόντος, λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο την ιστορική μεθοδολογία, αλλά και την τακτική και στρατηγική της εποχής.

Το βιβλίο Το Λυκόφως της Μικρασιατικής Εκστρατείας αποτελεί μια αναλυτική και πολυδιάστατη προσέγγιση ενός από τα πλέον καθοριστικά κεφάλαια της νεότερης Ελληνικής Ιστορίας: της Μικρασιατικής Καταστροφής. Μέσα από μια διεξοδική εξέταση των στρατιωτικών επιχειρήσεων, οι συγγραφείς –επιστήμονες ιστορικοί και στρατιωτικοί αναλυτές– επιχειρούν να αποκαλύψουν όχι μόνο το «τι συνέβη», αλλά κυρίως το «γιατί συνέβη».

Η μονογραφία αυτή, με επιστημονική αυστηρότητα, παρουσιάζει τα γεγονότα με απόλυτη προσήλωση στην αντικειμενικότητα και την ιστορική ακρίβεια, μακριά από τις πολιτικές σκοπιμότητες και τις προκαταλήψεις που συχνά συνοδεύουν το θέμα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις στρατηγικές και τακτικές επιλογές των αντιμαχόμενων πλευρών, την ανάλυση των αποφάσεων των επιτελείων, καθώς και στην ανάδειξη των λαθών και των παραλείψεων που οδήγησαν στη μεγαλύτερη στρατιωτική ήττα του νεοελληνικού κράτους.

Αξιοποιώντας αρχειακό υλικό, στρατιωτικά έγγραφα και προσωπικές μαρτυρίες αξιωματικών και στρατιωτών, το έργο ανασυνθέτει λεπτομερώς τις δραματικές ημέρες των επιχειρήσεων του Αυγούστου του 1922, προσφέροντας στον αναγνώστη μια βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης διάστασης της σύγκρουσης. Το βιβλίο δεν περιορίζεται μόνο στην καταγραφή των πολεμικών γεγονότων, αλλά επεκτείνεται και στην εξέταση των στρατιωτικών νοοτροπιών και πρακτικών της εποχής, συμβάλλοντας σημαντικά στην κατανόηση της εξέλιξης της στρατιωτικής σκέψης στην Ελλάδα.

Το Λυκόφως της Μικρασιατικής Εκστρατείας είναι ένα έργο που απευθύνεται τόσο στον ειδικό όσο και στον γενικό αναγνώστη, φωτίζοντας μια τραγική, αλλά κρίσιμη στιγμή της Ελληνικής Ιστορίας, με την ελπίδα να αποτελέσει αφορμή για βαθύτερη περίσκεψη και ου­σιαστική αναστοχαστική ματιά στο παρελθόν μας.

Παρατηρήσεις για τη 14η Αυγούστου

Θεμελιακό σφάλμα υπήρξε η έλλειψη μιας ενιαίας διοίκησης για Α΄ και Β΄ ΣΣ. Οι λήψεις πληροφοριών περί της τακτικής καταστάσεως απαιτούσαν πέντε ώρες έως ότου φθάσουν στη Στρατιά και η έκδοση διαταγών εκ μέρους της στους αποδέκτες άλλες πέντε. Οι οδηγίες που εξέδωσε ο Χατζηανέστης, τη 12η Ιουνίου του 1922, αναφέρουν ότι, σε περίπτωση εχθρικής ενεργείας κατά της περιοχής τού τέως Νοτίου Συγκροτήματος, ο αρχαιότερος των διοικητών του Α΄ και του Β΄ ΣΣ θέλει να αναλάβει τη διοίκηση αμφοτέρων μέχρι επεμβάσεως της Στρατιάς. Με βάση την ανωτέρω οδηγία, ο διοικητής της Στρατιάς επενέβη, με αποτέλεσμα να χαθεί η ενιαία διοίκηση των Α΄ και Β΄ ΣΣ. Με άλλες λέξεις, υπήρχε μια ασάφεια όσον αφορά την αρχή του πολέμου της Ενότητας Διοικήσεως. Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, επιτελείς του Στρατηγείου μετέβαιναν στις Μεραρχίες, προκειμένου να μην υπάρχουν παρερμηνείες στην εκτέλεση των διαταγών. Στην παρούσα επιχείρηση, δεν έγινε καμία μετακίνηση επιτελών, ακόμη και σε δύσκολες φάσεις του αγώνα. Από ολόκληρη τη Στρατιά προωθήθηκαν ως σύνδεσμοι με τα μαχόμενα τμήματα ο Ταγματάρχης Παναγάκος και ο Ταγματάρχης Σκυλακάκης, όμως, όχι από τις πρώτες φάσεις του αγώνα. Επίσης, παρατηρήθηκε μια ακατανόητη ασυνεννοησία και έλλειψη κάθε συντονισμού μεταξύ του διοικητού του Α΄ ΣΣ και του διοικητού της IV Μεραρχίας και μάλιστα όταν οι έδρες αμφοτέρων των Στρατηγείων ήταν στο Αφιόν Καραχισάρ. 

Ενώ ο πρώτος είχε διατάξει σύμπτυξη των Σχηματισμών, ο δεύτερος στην ένορκη κατάθεσή του αναφέρει ότι δεν υπήρξε διάσπαση του μετώπου της IV Μεραρχίας και ότι οι δυνάμεις της αποχώρησαν λόγω της διαταγής του Α΄ ΣΣ. Τέλος, η μη μετακίνηση των διοικητών του Α΄ ΣΣ και της IV Μεραρχίας από τα Στρατηγεία τους προς τα μαχόμενα τμήματά τους είναι πολύ χαρακτηριστική επειδή η παρουσία των διοικητών θα αναπτέρωνε το ηθικό των υφισταμένων τους και θα βοηθούσε στην ορθή εκτέλεση των εντολών τους.

Η μάχη της 14ης Αυγούστου διεξήχθη μεταξύ τριών (Ι, IV και VΙΙ) Μεραρχιών και δύο Συνταγμάτων Πεζικού (Πλαστήρα και 26ο) εναντίον των αναφερθέντων ένδεκα τουρκικών Μεραρχιών Πεζικού και τριών Ιππικού. Από πλευράς φιλίων, πέντε (ΙΧ, ΧΙΙ, ΧΙΙΙ, ΙΙ και V) μεραρχίες βρίσκονταν σε πλήρη απραξία. Είναι φανερή η διοικητική ανυπαρξία, όχι μόνο του Χατζηανέστη, αλλά και ολόκληρου του επιτελείου του, και αποτελεί μείζονος σημασίας στρατηγικό σφάλμα. Με βάση το ανωτέρω, δεν τηρήθηκαν οι αρχές του πολέμου που αφορούσαν τη Συγκέντρωση και την Ενότητα Διοικήσεως. Ως σύνολο οι δυνάμεις των αντιπάλων ήταν περίπου ισοδύναμες με μια υπεροχή των Τούρκων στο Ιππικό. Στην κύρια προσπάθεια που εφάρμοσαν οι Τούρκοι, όπως προαναφέρθηκε, πέτυχαν μια αναλογία δυνάμεων 6 προς 1 υπέρ τους. Αυτή η διοικητική αδράνεια των Β΄ και Γ΄ Σωμάτων Στρατού δημιούργησε τις συνθήκες ήττας.

Δύο Συντάγματα Πεζικού στάθηκαν μοιραία: το 49ο και το 35ο ΣΠ. Είναι άξιο απορίας, ενώ ήταν γνωστή216 η μαχητική ικανότητα του πρώτου, παρ’ όλα αυτά, ο διοικητής της Ι Μεραρχίας τού ανέθεσε την άμυνα του κυριότερου Κέντρου Αντιστάσεως. Στο δεύτερο, παρά τη χείριστη συμπεριφορά του, ο διοικητής του Συντάγματος δεν αντικαταστάθηκε. 

Από το ελληνικό σχέδιο άμυνας απουσίαζε η ιδέα της Κύριας Αμυντικής Προσπάθειας ούτως ώστε να είναι προσανατολισμένες οι εφεδρείες [...]

(Κεφάλαιο 5: Διεξαγωγή Επιχειρήσεων)
 

Στη χαράδρα του θανάτου

Θα ήταν 10 η ώρα περίπου και 17 του μηνάς όταν εγκαταλείπαμε τον χώρον της μάχης του Πυροβολικού και μετά το μεσημέρι εισερχόμεθα στη χαράδρα αυτή, η οποία ωνομάσθη του θανάτου, εκ των μεγάλων ζημιών τας οποίας υπέστη εκεί ο στρατός μας. Είχον προηγηθή ημών τμήματα της XIII Μεραρχίας, τα οποία και διέρρευσαν. Η φάλαγξ ημών αποτελουμένη κυρίως, ως ελέχθη, από αυτοκίνητα Νοσοκομειακά και φορτηγά, από αραμπάδες, πυροβόλα ή μη μάχιμους σχηματισμούς δεν εκινείτο ευκόλως, η δε διαρροή, λόγω της στενής αυτής λωρίδος, ήτο δύσκολος. Συνεπεία της καταστάσεως ταύτης και της πιπτούσης βροχής επεβράδυνεν η έξοδος εκ ταύτης και ενώ τα πρώτα τμήματα της φάλαγγός μας ευρίσκοντο εις την έξοδον, ήρχισεν η εναντίον μας βολή του εχθρικού Πυροβολικού, ήτις και ανέκοψεν την συνέχειαν της πορείας, αποτέλεσμα τούτου ήτο να συγκεντρωθούν και τα ακολουθούντα τμήματα της φάλαγγος σ’ αυτόν τον στενόν και περιωρισμένον χώρον. Έξωθεν της χαράδρας και Νοτιοανατολικώς ταύτης εμάχοντο σκληρώς τμήματά τινα, των V και IX Μεραρχιών, αν ενθυμούμαι καλώς, με αριθμητικώς ανώτερον εχθρόν. Ταύτα εβοήθουν και άλλα τμήματα ευρισκόμενα εις τους πέριξ της χαράδρας λόφους, αλλά και από τα υψηλότερα σημεία ταύτης. 

(Ανέκδοτο χειρόγραφο ημερολόγιο του Αξιωματικού των ημερών της καταστροφής, Συνταγματάρχη Κώστα Β. Καλογήρου)